re:design

Wzornictwo szwedzkie zawsze wyróżniał specyficzny demokratyczny rys. To właśnie w Szwecji­ nastąpił rozwój projektowania uniwersalnego, kierującego się ideą ergonomii, zrównoważonego rozwoju, ekologii i oszczędności energii.

W latach 70. projektanci po raz pierwszy dostrzegli problemy dotychczas marginalizowanych mniejszości społecznych, a w centrum ich uwagi znaleźli się ludzie starzy, niepełnosprawni, upośledzeni i bezdomni. Położono nacisk nie na tworzenie przedmiotów użytkowych, ale na zaspokajanie indywidualnych potrzeb ich użytkowników. „Gdyby więcej z nich miało szansę korzystania z liczniejszych i lepiej pomyślanych produktów, wtedy mniej osób uważałoby się za niepełnosprawne” – twierdzili rzecznicy nowego „designu dla każdego” (design for everybody), określanego również jako design for all, universal design czy inclusive design.

Ergonomia bez obciążeń

Około roku 1970 Maria Benktzon oraz Sven-Eric Juhlin z firmy znanej obecnie pod nazwą Ergonomidesign, która niedawno świętowała swe 40. urodziny, rozpoczęli badania nad ułatwieniem codziennych czynności ludziom o obniżonej sprawności nóg i rąk. Przeznaczone dla nich produkty miały być dostępne również dla szerszego grona użytkowników, dlatego para projektantów zadbała o to, by były estetyczne, choć pozbawione piętna odmienności. Pierwszym rezultatem ich prac stała się piła do krojenia chleba zaprojektowana dla firmy Gustavsberg (1974). Wyglądała jak ta prawdziwa, lecz w przeciwieństwie do zwykłego noża w niewielkim stopniu obciążała ramiona, nadgarstek i palce. Jej wersję wyprodukowała później IKEA w serii 365+. W powszechnym użyciu znalazły się też inne produkty Ergonomidesign, choćby seria ultralekkich naczyń do jedzenia i picia oraz przybory do pielęgnacji ciała z serii Beauty. Aby ułatwić pracę stewardes, dla linii lotniczej SAS firma zaprojektowała dzbanki do kawy i herbaty z tacką na dzbanuszek z mlekiem i cukier. Miały one być lżejsze oraz nie obciążać nadgarstka, dlatego starannie przetestowano punkt ciężkości dzbanka, kształt jego rączki, pokrywkę oraz wybrany materiał. Przedmioty te zdobyły takie uznanie, że zakupiło je dla swoich załóg wiele innych linii lotniczych.

Dla młodszych i starszych

Ergonomidesign nie zapomniało również o dzieciach. Przełamując ich naturalny lęk przed zastrzykami, przeznaczoną dla nich strzykawkę Genotropin Pen (prod. Pfizer; 2003) do samodzielnego wstrzykiwania hormonu wzrostu projektanci upodobnili do barwnego pióra – zabawki. Rosnąca liczba osób w wieku emerytalnym zwiększy też popyt na produkty podnoszące standard ich życia. Telefon Doro PhoneEasy 410GSM (2009) z oryginalnym interfejsem został zaprojektowany specjalnie dla seniorów, ale jest atrakcyjny dla każdego, kto chce łatwo używać komórki. Niektóre jego przyciski sąsiadują z przezroczystymi kieszonkami na fotografie, zatem zamiast wybierać numer telefonu, który łatwo zapomnieć, wystarczy nacisnąć zdjęcie osoby, do której chcemy zadzwonić. Potrzebę otoczenia seniorów opieką ułatwia rozwój najnowszych technologii, a zwłaszcza – projektów inter­aktywnych. Zintegrowany system przyszłościowej opieki społecznej Helping Hands (dosł. pomocne dłonie), opracowany przez Microsoft Surface, umożliwi osobom starszym kontakt ze światem oraz zapewni im stały dostęp do usług medycznych. Przez internet poinformują one bliskich o swej sytuacji zdrowotnej, a choroba czy ułomność nie wykluczą ich z aktywności towarzyskiej. System ma być wdrożony do produkcji w 2015 roku.

Aby ułatwić pracę stewardes, dla linii lotniczej SAS firma zaprojektowała dzbanki do kawy i herbaty z tacką na dzbanuszek z mlekiem i cukier. Miały one być lżejsze oraz nie obciążać nadgarstka.

Uniwersalnie o potrzebach

Przekonanie, że to nie nasze ciało stwarza ograniczenia, ale źle zaprojektowane przedmioty, Szwedzi zaszczepili na całym świecie. Filozofią powstałego w 1980 roku nowojorskiego biura Smart Design jest tworzenie eleganckich produktów będących odpowiedzią na emocje konsumentów. Sięgając po dobry design i zapewniając wysoką jakość materiałów w wyrobach, projektanci biura zachęcają do odpowiedzialnego wybierania. Przedmioty są przeznaczone zarówno dla dzieci, jak i osób starszych. Wykorzystując zasady psychologii poznawczej (cognitive psychology), grupa projektantów, badaczy oraz inżynierów opracowała techniki niezbędne do szybkiego poznania oczekiwań ludzi związanych z produktami i usługami. Co jest dla nich ważne oraz w jaki sposób reagują? W końcu lat 80. firma Smart Design zaczęła wcielać w życie zasady designu uniwersalnego (universal design), który powinien odpowiadać wszystkim jego użytkownikom, mówiąc nie tyle o samych przedmiotach, ile o ludziach, ich potrzebach i zachowaniach.

Wśród dokonań Dana Formosy, projektanta oraz współzałożyciela biura, są m.in. wynalazki dla Johnson & Johnson – od bandaży, przez narzędzia chirurgiczne, kitle dla lekarzy, po szczoteczkę do zębów dla dzieci Reach Wondergrip ze specjalnie wyprofilowaną, elastyczną rączką. Projektując w 1990 roku serię narzędzi OXO Good Grips odpowiadających zróżnicowanym grupom klientów, zespół designerów z biura Smart Design przeprowadził intensywne badania z różnymi użytkownikami, m.in. pacjentami chorymi na artretyzm oraz małymi dziećmi. Ich owocem stały się ergonomiczne produkty wysokiej jakości, które wyznaczyły nowy standard w produkcji wyrobów gospodarstwa domowego. Szeroką gamę noży, skrobaczek, nożyc i sekatorów uzupełniły sita, pojemniki na przyprawy oraz wodoszczelny kubek-termos z pokrywką. W sumie biuro Smart Design stworzyło dla firmy OXO ponad 750 produktów Good Grips, które wyróżniono setkami nagród oraz włączono do licznych kolekcji muzealnych, m.in. ekspozycji stałej Museum of Modern Art (MoMA) w Nowym Jorku. To prawdziwe ikony designu uniwersalnego!

Czego oczekują kobiety

Czy kobiety należą do grup wykluczonych z rynku obiektów wzornictwa przemysłowego? Zdaniem przedstawicielek Femme Den – międzynarodowej, autonomicznej grupy kobiecej w Smart Design – tak, gdyż adresowane do nich produkty przeważnie nie odpowiadają ich potrzebom. Badając różnice w odbiorze designu, które determinuje gender, płeć kulturowa, współtworzące biuro Yvonne Lin, Gina Reimann, Agnete Enga oraz Erica Eden przekonują, że rewolucja społeczno-kulturalna, która podważyła tradycyjne role związane z płcią, nie przyniosła wyzwolonym kobietom dobrze pomyślanych przedmiotów! Tymczasem według najnowszych badań Amerykanki mają dziś wpływ na zakup 80% towarów i usług. I choć współczesne kobiety przejęły role tradycyjnie uznawane za męskie, musiały zaakceptować wyroby, które nie zostały dla nich zaprojektowane. Jednak kobiety i mężczyźni różnią się – choćby budową ciała czy fizjologią – a wobec produktów i usług mają inne oczekiwania. Jak zatem zmienić design, by kobiety były z niego zadowolone, zastanawiają się projektantki z Femme Den. Ich zdaniem uwzględnianie perspektywy gender powinno się stać częścią każdego projektu, podobnie jak dbałość o jego funkcjonalność, ergonomię oraz estetykę. „Dobre produkty zrównują potrzeby mężczyzn i kobiet z korzyścią dla obojga” – napisała Kate Rockwell w swym artykule o Femme Den opublikowanym w „Fast Company Masters of Design”. „Nie są to wyroby męskie występujące w przebraniu uniseks lub – co gorsza – ukryte pod płaszczykiem różowej farby. Nikogo nie odstręczają, krzycząc, że koncentrują się na kobietach lub są dla nich przyjazne. Po prostu są”.